9000 yıllık insanlık tarihi kalıntıları: esrarengiz duvar resimleri, sanatsal silahlar, Hayret verici şekiller.  Bugüne kadar bulunmuş en eski ve en büyük neolitik şehirlerden biri olan Çatalhöyük te bulunan sanat eserleri insanların şehirde yaşamaya başladığı ilk zamanlardaki yaşayışa ışık tutmaktadır. Çatalhöyük ün uluslar arası ünü, yüksek bir yeteneğin ürünü olan bu sanat eserleri ve karmaşık mimari yapısından kaynaklanır. Uzak bölgelerde ticaret yapılması, erken metal işçiliği ve hayvancılığın da burada yapılmış olması bu ünü pekiştirmektedir. Son derece gelişmiş bir sosyal yapıya sahip Çatalhöyükte kadının toplum içindeki önemli yeri ise başka bir ilgi odağını oluşturmaktadır. Konya ovasında, Anakaranın 250 km güney batısında yer alan Çatalhöyük, tarih öncesi arkeolojik alanların en önemlilerinden biridir.

          Höyük 1958 de James Mellaart David French ve arkadaşları tarafından bulundu. İlk kazı 1961–1965 yılları arasında Anakaradaki İngiliz arkeoloji enstitüsü nün katkılarıyla James Mellaart tarafından gerekleştirildi. Mellaart çalışmalarını neolitik çağa ait olan doğu höyüğünde yoğunlaştırmıştı. Bu höyüğün yalnızca %4 ünün kazılması bile alanın büyük öneminin anlaşılmasını yetmişti. Mellaart ın kazıları boyunca doğu höyüğünün güney batısında on altı katmanda yüzlerce bina incelediği araştırmaların yayınlanması ile höyüğün uluslar arası önemi de gözler önüne serilmiş oldu.

        1993 de Lan Hodder’ın önderliğinde Cambridge ve Stanford üniversiteleri tarafından Höyükteki çalışmalarda yeni bir dönem başlatıldı. Yaklaşık 25 yıl sürmesi planlanan yeni proje modern bilimsel teknikleri kullanarak neolitik çağda sanatın rolü, Çatalhöyük insanının yeme alışkanlıkları, sağlık koşulları ne şekilde yaşadığı gibi soruları yanıtlamayı amaçlamaktadır. Diğer kazılardan farklı olarak bu kazının çok gelişmiş bilimsel tanımlama ve koruma yolları kullanılarak bir örnek oluşturması düşünülmektedir.

         Proje; İngiltere, Amerika, Yugoslavya, Polonya, İsrail, Yunanistan, Almanya, Danimarka, İsveç, Kanada’dan ve Türkiye’den ODTÜ, İstanbul Ankara Ege Anadolu Çukurova ve Selçuk Üniversitelerinden çok sayıda araştırmacı ve öğrencinin katılımıyla oluşan uluslar arası bir niteliğe sahiptir.

         Çatalhöyük neolitik çağ boyunca yerleşmek için en uygun yerlerden biri idi.Zengin bataklıkların kıyılarına kadar uzanan dağ ormanlarını çevrelediği Çatalhöyük sanki tarım ve havyarcılık yapmak için yaratılmıştı.Buluntular bu bölgenin 9000 yıl önce bereketli bir bitki ve hayvan kaynağı olduğunu göstermektedir.Çatalhöyük evcil hayvan ve bitkilerin yerleştirildiği ilk yer olmasa da sığır ın ilk olarak burada evcilleştirildiği bilinmektedir.Çatalhöyük insanların avcı toplayıcı bir toplumdan tarım toplumuna geçtikleri o kökten dönüşümden sonra kurulmuş en ileri yerleşimlerinden biridir.

          Tarihin en eski şehirlerinden biri olan Çatalhöyükte 3000 ila 8000 arası insan yaşıyordu. Şehrin fazlası ile düzenli bir yapısı olmasına rağmen bu kadar çok insanın bir arada tutan merkezi bir sistemin ya da yönetimin varlığı bilinmemektedir. Aileler yoğun bir şehir dokusu içinde konumlanmış küçük kerpiç evelerde yaşıyorlardı. Bir evdeki yaşam süresi bittikten sonra(evin yapılışından yaklaşık 80yıl sonra)özenle bu evi toprakla doldurup tam üzerine bir yenisini yapıyorlardı. Yeni evler eskilerin üzerine yapıla yapıla bugünkü on altı bina katmanını içeren 21 metre yüksekliğindeki höyük oluştu.

           Her ev diğer evlerden birkaç cm uzak olmasına rağmen kendi dört duvarına sahipti. Bir başka deyişle ev duvarlarını ortaklaşa kullanıyorlardı. Evlere giriş çatının üzerindeki bir delikten merdivenle aşağıya inilerek yapılıyordu. Günlük hayat olasılıkla hem çatıların üzerinde hem de kötü ışık ve havalandırma koşullarına rağmen evlerin içinde geçiyordu. Her evde yükseltilmiş toprak platformları bulunuyordu. Bunlar masa, divan ya da yatak olarak kullanılmış olabileceği gibi ölüleri de buralara gömüyorlardı.

           Höyük benzersiz sanatı ile tanınmaktadır. Evlerin duvarlarını kaplayan karmaşık törenleri manzara ve hayvanların çeşitli geometrik şekilleri gösteren duvar resimleri ve kabartmalar 9000 bin yıl öncesi insanının inanç ve düşünceleri hakkında bilgi vermekte insanın yerleşik düzene geçip tarımla uğraşmaya başladığı ilk zamanlarda neler yaşamış olabileceğinin bize göstermektedir. Duvar resimlerinin yanı sıra Çatalhöyükte en ilgi çekici buluntular küçük figürlerdir. Birçok kadın erkek ve hayvan figürü bulunmuştur. Bunların çoğu aslında cinsiyetsiz olup insandan çok insansıdırlar.

          Çatalhöyük sanatı kafası kopmuş insan cesetlerinin etlerini didikleyen akbabaları resim etmiştir. Bunun bir çeşit cenaze töreni olduğu düşüncesi ile açılan sayıları ev başına altmışa kadar çıkabilen mezarlarda bulunan iskeletlerde böyle bir olayın izine rastlanmamıştır. Ancak beklide belirli bir önemi olan birkaç ölünün kafası mezarlarından alınmıştır. Bu kafalar saklanıp daha sonra törenlerde kullanılmış olmalıdır. Şu ana kadar höyükten çıkarılan çoğu heykelcikte kafası kopmuş olarak bulunmuştu.

          Çatalhöyük projesinin bir başka amacı da höyük teki binaları koruyup bunları daha geniş halk kitlesine sunmaktır. Bu bağlamda ziyaretçi merkezi kazı alanlarının üzerlerini kapatılıp sergilenmeleri neolitik çağa ait bir evin o günün teknikleri ile yeninde yapılması gibi ziyaretçilere yönelik hizmetlere büyük önem verilmektedir. Eğitsel programlarda (yöre okullarında, web sitelerinde CD ROM’larda verilecek eğitim programları gibi) höyüğün önemini anlatmak için düşünülmüş teknikler arasındadır.

          Höyükteki kazı işini ve araştırmaları kolaylaştırmak amacı ile höyük yakınına yaşama birimlerini ve laboratuarları içeren bir kazı evi yapılmıştır.

        Çatalhöyük araştırma projesi uzun dönem devamlılığını sağlayabilmesinin, medya, ticari kuruluşlar, ana ve yardımcı sponsorlarla olan ilişkilerine bağlı olduğunun bilincindedir. Yerel köylüler ve turistler ana tanrıça kültürüne inananlar ve uluslar arası sanatçılar gibi höyükle ilgilenen birçok değişik topluluk, bu proje sayesinde bir birleri ile ilişkiye girebilmekte ve bundan karşılıklı olarak faydalanmaktadır. Böylece Çatalhöyük birleştirici ve eğitimsel bir rol üstlenmektedir.